There is, however, greater difficulty in making freedom of the will compatible with divine prescience of human action. The question arises, does God know beforehand what man will do or not? If he does, it follows that the action is determined, or if man can choose, His knowledge is not true. Various answers were proposed by Jewish philosophers to this difficult problem. Saadia says that God’s knowledge is like gazing in a mirror of the future which does not influence human action. He knows the ultimate result. Maimonides says that God’s knowledge is so totally different from human that it remains indefinable, and consequently He may know things beforehand, and yet not impair the possibility of man to choose between two actions. Ibn Daud and Gersonides limit God’s knowledge and say that He only knows that certain actions will be present to man for choice but not the way he will choose. Crescas is more logical and comes to the conclusion that action is possible only per se, i.e., when looked upon singly, but is necessary through the causes. Free will is in this case nominal and consist primarily in the fact that man is ignorant of the real situation and he is rewarded and punished for his exertion to do good or for his neglect to exert himself.
Lutheranism
Lutheranism: An ecclesiastical school of thought claiming Martin Luther (1483-1546) as its source and inspiration. See Reformation. The Protestant doctrine of salvation by faith, the free grace of God, wholly without earned merit and institutional sanctions, is emphasized. The essence of the church-community is held to revolve about the pure, revealed Word of God and the sacraments of baptism and communion. Varieties of Lutheranism range from a liberal acknowledgment of the Augsburg Confession of 1530 to a more strict adherence to the several Lutheran documents collectively known as the Book of Concord. — V.F.
Reference:-
Balakhanda 40th sarga 13th sloka:-
खन्यमाने ततस्तस्मिन् ददृशुः पर्वतोपमम् |
दिशागजं विरूपाक्षं धारयन्तं महीतलम् || १-४०-१३
While digging the earth there they beheld a mountain similar easterly elephant named Viruupaaksha, which is bearing the eastern side of earth’s surface on its head. [1-40-13]
40th sarga 14th sloka :-
सपर्वतवनां कृत्स्नां पृथिवीं रघुनंदन |
धारयामास शिरसा विरूपाक्षो महागजः || १-४०-१४
Oh, Rama, the legatee of Raghu, that great easterly elephant Viruupaaksha is bearing the entire eastern earth along with its mountains and forests on its head. [1-40-14]
40th sarga 15th sloka:-
यदा पर्वणि काकुत्स्थ विश्रमार्थं महागजः |
खेदाच्चालयते शीर्षं भूमिकंपस्तदा भवेत् || १-४०-१५
On certain occasions, oh, Rama of Kakutstha, when that great-elephant moves its head desiring respite in tiresomeness then earthquakes will occur on earth. [1-40-15]
40th sarga 16th sloka:-
ते तं प्रदक्षिणं कृत्वा दिशापालं महागजम् |
मानयन्तो हि ते राम जग्मुर्भित्त्वा रसातलम् || १-४०-१६
They circumambulated the great elephant in supplication, oh Rama, and on worshipping that elephant which is the protector of easterly direction they proceeded to netherworld duly splitting the earth. [1-40-16]
40th sarga 17th, 18th sloka:-
ततः पूर्वां दिशं भित्त्वा दक्षिणां बिभिदुः पुनः |
दक्षिणस्यामपि दिशि ददृशुस्ते महागजम् || १-४०-१७
महापद्मं महात्मानं सुमहत्पर्वतोपमम् |
शिरसा धारयन्तं गां विस्मयं जग्मुरुत्तमम् || १-४०-१८
After splitting the eastern direction then they split opened the southern direction, and even in southern direction they beheld an elephant that is similar to a very great mountain, and that is sustaining southerly side of earth on its head, and on seeing that mammoth elephant of venerable character, namely Mahapadma, they went into an inordinate astonishment. [1-40-17, 18]
40th sarga 19th sloka:-
ते तं प्रदक्षिणं कृत्वा सगरस्य महात्मनः |
षष्टिः पुत्रसहस्राणि पश्चिमां बिभिदुर्दिशम् || १-४०-१९
On circumabulating that elephant Mahaapada in supplication, they the sixty thousand sons of great-souled Sagara scooped out the westerly direction. [1-40-19]
40th sarga 20th sloka:-
पश्चिमायामपि दिशि महांतमचलोपमम् |
दिशागजं सौमनसं ददृशुस्ते महाबलाः || १-४०-२०
Even in the westerly direction those great mighty sons of Sagara beheld an infinite and mountain similar elephant of western direction, called Sumanasa. [1-40-20]
40th sarga 21th sloka :-
ते तं प्रदक्षिणं कृत्वा पृष्ट्वा चापि निरामयम् |
खनंतः समुपक्रांता दिशं सोमवतीं तदा || १-४०-२१
Circumambulating that elephant namely Sumanasa in western side, and even on asking about its well-being, then they reached the northern direction duly digging the earth. [1-40-21]
40th sarga 22nd sloka :-
उत्तरस्यां रघुश्रेष्ठ ददृशुर्हिमपाण्डुरम् |
भद्रं भद्रेण वपुषा धारयन्तं महीमिमाम् || १-४०-२२
In the northern direction, oh, Rama, they beheld Bhadra, a snow-white elephant with an auspicious body bearing northern side of this earth. [1-40-22]
40th sarga 23rd sloka :-
समालभ्य ततः सर्वे कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम् |
षष्टिः पुत्रसहस्राणि बिभिदुर्वसुधातलम् || १-४०-२३
On touching that elephant reverently and also circumambulating it, those sixty thousands sons of Sagara further burrowed to the surface of the earth. [1-40-23]
40th sarga 24th sloka :-
ततः प्रागुत्तरां गत्वा सागराः प्रथितां दिशम् |
रोषादभ्यखनन्सर्वे पृथिवीं सगरात्मजाः || १-४०-२४
The sons of Sagara have then gone to the auspicious northeast direction, iishaana-digbhaaga, Shiva-sthaana, and all those sons of Sagara have tunnelled the earth rancorously. [1-40-24]
40th sarga 25th and 26th sloka :-
ते तु सर्वे महत्मानो भीमवेगा महबलाः |
ददृशुः कपिलं तत्र वासुदेवं सनातनम् || १-४०-२५
हयं च तस्य देवस्य चरन्तमविदूरतः |
प्रहर्षमतुलं प्राप्ताः सर्वे ते रघुनंदन || १-४०-२६
But all those great-souled and great-mighty ones with terrible dash have seen the Infinite Vasudeva in the form of sage Kapila there in the northeast, and oh, descendant of Raghu, they have also seen the ritual-horse moving nearby that sage Kapila, thus all of the sons of Sagara obtained a matchless delight. [1-40-25, 26]
40th sarga 27-30 Slokas :-
ते तं हयहरं ज्ञात्वा क्रोधपर्याकुलेक्षणाः |
खनित्रलांगलधरा नानावृक्षशिलाधराः || १-४०-२७
अभ्यधावन्त संक्रुद्धास्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रुवन् |
अस्माकं त्वं हि तुरगं यज्ञियं हृतवानसि || १-४०-२८
दुर्मेधस्त्वं हि संप्राप्तान् विद्धि नः सगरात्मजान् |
श्रुत्वा तद्वचनं तेषां कपिलो रघुनंदन || १-४०-२९
रोषेण महताविष्टो हुं कारमकरोत्तदा |
ततस्तेनाप्रमेयेण कपिलेन महात्मना |
भस्मराशीकृताः सर्वे काकुत्स्थ सगरात्मजाः || १-४०-३०
The eyes of the princes are agitated in fury in construing the sage Kapila as the stealer of ritual-horse, and they furiously dashed towards him wielding crowbars, ploughs, and various trees and boulders, and shouting at him, ‘stay, stay.’ [1-40-27, 28a]
You the malicious one, you have indeed stolen our ritual-horse, and in fact, you should know that we who arrived here are the sons of Sagara.’ Thus Sagara’s sons shouted at sage Kapila. [1-40-28b, 29a
On hearing their words, oh, Rama, the descendant of Raghu, then sage Kapila is beset with high wrath, and he boomed a ‘hum’ sound at them. [1-40-29b, 30a]
Oh, Rama of Kakutstha, then that great-souled sage Kapila, rather Vishnu with unimaginable power, has rendered all of those sons of Sagara as heaps of ashes by virtue of his ‘hum’ sound.” Thus Sage Vishvamitra is narrating the legend of Sagara to Rama and others. [1-40-30b, c]
Source: https://www.facebook.com/photo?fbid=2394895347484387&set=gm.3394687500551869
I form the light, and create darkness: I make peace, and create evil: I the Lord do all these things. (Isaiah 45:7)
Isaiah 45:7
King James Version
7 I form the light, and create darkness: I make peace, and create evil: I the Lord do all these things.
Isaiah 45:7 KJV – I form the light, and create darkness: – Bible Gateway
Doubt as sin (Friedrich Nietzsche)
“Doubt as sin. — Christianity has done its utmost to close the circle and declared even doubt to be sin. One is supposed to be cast into belief without reason, by a miracle, and from then on to swim in it as in the brightest and least ambiguous of elements: even a glance towards land, even the thought that one perhaps exists for something else as well as swimming, even the slightest impulse of our amphibious nature — is sin! And notice that all this means that the foundation of belief and all reflection on its origin is likewise excluded as sinful. What is wanted are blindness and intoxication and an eternal song over the waves in which reason has drowned.”
― Friedrich Nietzsche, Daybreak: Thoughts on the Prejudices of Morality
Man created God in his image…
Timothy 2:12 – Wikipedia
NIV 12I do not permit a woman to teach or to have authority over a man; she must be silent. … NASB 12But I do not allow a woman to teach or exercise authority over a man, but to remain quiet. NLT 12I do not let women teach men or have authority over them.
1 Timothy 2:12 – Wikipedia
Η ΣΤΑΥΡΩΣΗ ΚΑΙ Η ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΣΤΙΣ ΠΡΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΕΣ ΘΡΗΣΚΕΙΕΣ ΤΗΣ ΜΕΣΟΓΕΙΟΥ
Η ΣΤΑΥΡΩΣΗ ΚΑΙ Η ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΣΤΙΣ ΠΡΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΕΣ ΘΡΗΣΚΕΙΕΣ ΤΗΣ ΜΕΣΟΓΕΙΟΥ – Ithacanews
Στην ελληνική βιβλιογραφία, πρωτοπόρος της συγκριτικής αυτής θρησκειολογικής μελέτης είναι ο Παναγής Λεκατσάς (1911-1970). Ήδη από τη δεκαετία του 1930, με το εξαιρετικά εκτεταμένο έργο του, εκτός από τη συνολικότερη συμβολή του στην αρχαιογνωσία, άνοιξε νέους δρόμους στις επιστήμες της εθνολογίας και της θρησκειολογίας, που πραγματοποιούσαν τότε τα πρώτα τους βήματα.
Ο Λεκατσάς μελετά συγκριτικά τον μύθο που αναφέρεται στον θάνατο και την ανάσταση του “πάσχοντος θεού” στις προχριστιανικές θρησκείες της Ανατολικής Μεσογείου. Καταλήγει στο συμπέρασμα ότι, παρά τις ιδιομορφίες και τις ιδιαιτερότητες, το θείον δράμα βρίσκεται στην καρδιά όλων των θρησκειών της Ανατολικής Μεσογείου, και στη συνέχεια κληρονομείται στον χριστιανισμό, με τη σταυρική θυσία και την Ανάσταση.
Η μελέτη του “Το θείο δράμα στις προχριστιανικές θρησκείες της ανατολικής Μεσογείου” πρωτοδημοσιεύτηκε στην Επιθεώρηση Τέχνης το 1957 (τχ. 28, Απρίλιος 1957, τχ. 29, Μάιος 1957, και τχ. 30, Ιούνιος 1957). Η μελέτη, ξαναδουλεμένη, εκδόθηκε σε βιβλίο το 1976, λίγα χρόνια μετά τον θάνατο του συγγραφέα, από τις εκδόσεις Κείμενα του Φίλιππου Βλάχου.
Στον Λεκατσά, σε επόμενο τεύχος της Επιθεώρησης Τέχνης (τχ. 32, Αύγουστος 1957), απαντά ο σημαντικός βυζαντινολόγος Δημήτρης Πάλλας (1907-1995) με το κείμενο “Γύρω από το χριστιανικό ‘θείο δράμα’”. Αφού τονίσει ότι η μελέτη του Λεκατσά “αποτελεί πραγματική πνευματική προσφορά στον τόπο μας”, διατυπώνει τις αντιρρήσεις του, που εντοπίζονται σε θέματα μεθόδου και συντείνουν στο ότι, παρά τα κοινά μας στοιχεία με τις προχριστιανικές τελετές και τους αντίστοιχους μύθους, το χριστιανικό θείο δράμα αποτελεί μια νέα, λαϊκή και διακριτή θρησκευτική μορφή.
Δημοσιεύουμε σήμερα μικρά αποσπάσματα από τα κείμενα του Λεκατσά και του Πάλλα. Παρά τα χρόνια και τις ερευνητικές αναθεωρήσεις που ακολούθησαν, αποτελούν, και σήμερα, τεκμήριο του ζωντανού διαλόγου που αναπτύχθηκε στο πνευματικό κλίμα της ελληνικής αριστεράς, ήδη από την πρώτη μεταπολεμική δεκαετία.
ΤΟ ΘΕΙΟΝ ΔΡΑΜΑ ΣΤΙΣ ΠΡΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΕΣ ΘΡΗΣΚΕΙΕΣ
Του Παναγή Λεκατσά
Οι ιερουργίες που παρασταίνουν κι ο μύθος που ιστορεί το θάνατο και την ανάσταση του Πάσχοντος Θεού κάθε χρόνο, συγκροτούν ένα θρησκευτικό, το Θείο, Δράμα. Το δράμα τούτο βρίσκεται στην καρδιά των θρησκειών της Ανατολικής Μεσογείου (Αίγυπτος, Μεσοποταμία, Μικρασία, Συρία, Αιγαίο) με τις λογής μορφές του Πάσχοντος Θεού, τον Όσιρι, τον Ταμμούζ, τον Βήλο-Μαρντούκ, τον Βάαλ, τον Άδωνι, τον Χετταίο Τιλιπινού, τον Κρητικό Δία, τον Διόνυσο και άλλους. Μ’ όλες τις ιδιομορφίες τους τα θεία δράματα της Ανατολικής Μεσογείου φανερώνουν τον ίδιο ιερουργικό σκελετό, που μπορούμε να τον ανασυγκροτούμε χρησιμοποιώντας τα ιερουργικά στοιχεία από τη μια και τις μυθικές προβολές τους από την άλλη. Σαν τέτοιες προβολές οι θειοδραματικοί μύθοι συχνά ανακρατούν στοιχεία από τη μια και τις μυθικές προβολές τους από την άλλη. Σαν τέτοιες προβολές οι θειοδραματικοί μύθοι συχνά ανακρατούν στοιχεία που ξέπεσαν από τις ιερουργίες του ενός ή του άλλου θείου δράματος ή που σωπαστήκαν από την παράδοση, εξαιτίας του μυστηριακού τους χαρακτήρα.
Παν ο μέγας τέθνηκε!
Σε πραγματεία του για τα Μαντεία που στους καιρούς του είχαν πια βουβαθεί, ο Πλούταρχος άφησε μια παράξενη ιστορία. Ένα καράβι αρμένιζε για την Ιταλία, φορτωμένο με πραμάτειες και ταξιδευτές, όταν κάποιο απόσπερο, καθώς περνούσε από τις ακρινές ελληνικές στεριές, εκεί κατά τους Παξούς, το πλήρωμα κι οι ταξιδευτές αγρικήσαν από τη στεριά μια φωνή να κράζει τον καπετάνιο του καραβιού, τον Αιγύπτιο Θαμούν, που όταν πια στενεύτηκε να φωνάξει κι εκείνος ποιος τον ζητά, δυνάμωσε η φωνή και του παράγγειλε, σαν θα περνούσαν από το Παλώδες, να φωνάξει Παν ο μέγας τέθνηκε, πως “ο Μέγας Παν” έχει πεθάνει.
Έτσι και γίνηκε και δεν είχε αποσώσει το λόγο του ο Θαμούς, και να, γοή και σύθρηνος γρικήθηκε από τη στεριά, ωσάν από μεγάλο πλήθος που θρηνούσε. Τ’ όνομα όμως του καπετάνιου Θαμούς γνωρίστηκε να ‘ναι τ’ όνομα του θνήσκοντος θεού Ταμμούζ, όντας κι ένα από τα λειψανικά ονόματα του Αδώνιδος, που η Ανατολική Μεσόγειο θρηνά κάθε χρονιά το χαμό του: Και εισήγαγέ με, λέει σε κάποιο του όραμα ο Ιεζεκιήλ, επί τα πρόθυρα της πύλης οίκου κυρίου της βλεπούσης προς βορράν, και ιδού εκεί γυναίκες καθήμεναι θρηνούσαι τον Θαμμούς…
Η αιγυπτιακή, από την άλλη, καταγωγή του Θαμού, αφήνει ν’ ακούγονται τα μηνύματα κι οι θρήνοι για το θάνατο του Όσιρι, του ομόλογου θεού της Αιγύπτου. Αν οι σχετισμοί αυτοί αληθεύουνε, η περιλάλητη ιστορία για το θάνατο του Πανός, που κέντρισε τη φαντασία και των νεώτερων και των παλιών, δεν είναι παρά ένα από τα πολλά παραπλάσματα της ιστορίας του Θείου Δράματος που δυο από τα κύρια στοιχεία του, το
Μήνυμα του Θανάτου και το Θρήνο για το θάνατο του θεού, για χιλιάδες χρόνια πριν από την ιστορία μας μπορούσαν τα καράβια να τ’ αγρικούν σ’ όλες τις χώρες της Ανατολικής Μεσογείου. […]
Το περιλάλητο μήνυμα Παν ο μέγας τέθνηκε ανακεφαλαιώνει τα συγκλονιστικά μηνύματα του θανάτου του θεού που αντιλαλούν οι χώρες της Ανατολικής Μεσογείου. Τα ιεροτυπικά μηνύματα του θανάτου του Διονύσου βουλιάξανε μαζί με κάθε έμφαση του θανάτου. Ο αντίλαλος όμως της φοβερής αγγελίας του διονυσιακού δράματος απόμεινε στο Μήνυμα και στην ιστόρηση του Αγγέλου της Τραγωδίας. […]
Η Ανάσταση του Θεού
Το κάλεσμα του Θεού το ακολουθά η ανάστασή του. Στο ανοιξιάτικο φοινικικό πανηγύρι του Άδωνι γιορτάζεται η ανάσταση του Θεού?????? μα στα φθινοπωρινά πανηγύρια των έξω λατρειών, που παρασταίνεται το ξόδι του θεού, η ανάσταση κατασταλάζει στην ευχή να γυρίσει ο θεός και του χρόνου. Σ’ υστερότερους χρόνους, πολύ ύστερα από την επίσημη καθιέρωση του Χριστιανισμού, οι ανοιξιάτικες τελετές της Βύβλου φαίνεται να μετασχηματίζουν τις φθινοπωρινές τελετές, στο αλεξανδρινό καν πανηγύρι. Ένα χωρίο του Κυρίλλου της Αλεξανδρείας όχι μονάχα αναφέρει ανάσταση κι εδώ, μα παρουσιάζει να ‘χε οργανωθεί (σίγουρα πάνου στα πρότυπα των Οσιρικών τελετών) κι ένα λειτουργικό στα Αδώνια δράμα: |επλάττοντο τοίνυν Έλληνες εορτήν επί τούτο τοιαύτην. Προσεποιούντο μεν γαρ λυπουμένη τη Αφροδίτη, διά το τεθνάναι τον Άδωνιν, συνολοφύρεσθαι και θρηνείν????ανελθούσης δε εξ άδου, και μην και ηυρήσθαι λεγούσης τον ζητούμενον, συνήδεσθαι και ανασκιρτάν????και μέχρι των καθ’ ημάς καιρών εν τοις κατ’ Αλεξάνδρειαν ιεροίς ετελείτο το παίγνιον τούτο|.
Στη ρωμαϊκή λατρεία του Άττι, που ξεσηκώνει το σχέδιο της φρυγικής λατρείας του, η ανάσταση του θεού, τα Ιλάρια ή γιορτή της χαράς, πανηγυρίζεται ύστερ’ απ’ τα πάθη του, στις 25 του Μάρτη.
Την ανάσταση του μινωικού θεού την προδίδει ο μύθος του Γλαύκου που ανασταίνεται μ’ ένα θαυματουργό βοτάνι με μυστηριακούς τύπους τη μαρτυρά το ξανάφτιασμα του κομματιασμένου Ζαγρέα. Μα κάποιος αρχαιοκατέβατος μύθος, πως από ‘να σπήλαιο της Κρήτης λαμποκοπά κάθε χρόνο φωτιά από το αίμα της γέννας της Ρέας, μαρτυρά πως ο ξαναερχομός του θεού κατασταλάζει στο ξαναγέννημά του κάθε χρόνο. Την ίδια γραμμή δείχνει η εκδοχή του Ζαγρεϊκού μύθου, πως τον σκοτωμένο Ζαγρέα τον καταπιάνει και τον γεννά σαν Διόνυσο η Σεμέλη. Η λατρεία ενός θεού που πεθαίνει και ξαναγεννιέται σα βρέφος, κεντρώνεται και στη λατρεία του Διονύσου […]
Στη Μίλητο, στην Πριήνη, στην Έφεσο συναντιέται η γιορτή των Καταγωγίων. Σ’ επιγραφή της Μιλήτου αναφέρεται καταγωγή του Διονύσου από τον ιερέα και την ιέρειά του, με συμπαράσταση των ιερειών του Διονύσου Βακχείου. Σ’ επιγραφή της Πριήνης μνημονεύεται λατρεία Διονύσου του καταγωγίου και πομπή των συγκαταγαγόντων τον Διόνυσον με επικεφαλής τον ιερέα του Διονύσου του Φλέου που παίρνει, κατά την επιγραφή, και την ιερωσύνη του Καταγωγίου.
ΤΟ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟ «ΘΕΙΟ ΔΡΑΜΑ»
Του Δ. Ι. Πάλλα
[…] Το χριστιανικό “Θείο Δράμα” είναι πιο περίπλοκο απ’ ό,τι μπορεί κανείς να νομίσει από τις λίγες αναφορές σ’ αυτό, που υπεισέρχονται στη μελέτη του κ. Λεκατσά. Έχει διπλό χαρακτήρα. Από το ένα μέρος είναι ιερουργική (sacramentalis) αναπαράσταση του πάθους του Χριστού για τη μυστηριακή μετάληψη από το “σώμα” του και το “αίμα” του — ας το ειπούμε “χριστιανικό ιερουργικό θείο δράμα” ή “χριστιανικό μυστηριακό θείο δράμα”. Είναι η θεία ευχαριστία, η αρχικά κυριακάτικη λειτουργία. Από το άλλο μέρος το χριστιανικό “Θείο Δράμα” είναι η ετήσια –κάθε Άνοιξη– δραματική αναπαράσταση του πάθους του Χριστού — ας το ειπούμε “χριστιανικό εποχικό θείο δράμα”. Είναι οι εορτές του Πάσχα (μαζί και οι εορτές της Μεγάλης Εβδομάδας).
Το χριστιανικό “Θείο Δράμα” –εννοώ τις τελετουργικές του μορφές– βασίζεται στο “μύθο” που μας διηγούνται τα Ευαγγέλια και που τον προϋποθέτει η αρχαιότερη από τα Ευαγγέλια λατρευτική παράδοση της εκκλησίας (αρχέγονο χριστιανικό κήρυγμα, Επιστολές του Παύλου).
Του χριστιανικού τούτου “μύθου” τόσο τα “μοτίβα” όσο και η σύνθεσή των, στον καμβά του “μύθου”, απαρτίζουν μια δραματικήν “υπόθεση” ολότελα αντίστοιχη με εκείνη που μας παραδίδεται μέσα από το ανατολικό (βαβυλωνιακό – ασσυριακό, Σάκαια) προχριστιανικό Θείο Δράμα. […]
Από το σουμεριακό θείο δράμα, ας σημειώσουμε ακόμη στο χριστιανικό την παρέμβαση της μορφής της “Τεθλιμμένης Μητρός”, “που θρηνεί το βιαιοθάνατο γυιο”, όπως την ξέρουμε στη λατρευτική παράδοση των παθών του Χριστού (Μ. Παρασκευή)???? κι ακόμη του Επιταφίου Θρήνου και της περιφοράς του Επιταφίου την αντιστοιχία προς το θρήνο και την κηδεία από τη μια του Άδωνι κι από την άλλη –θρήνο και κηδεία– των ομοιωμάτων του εποχικού Δράματος. Από πολλούς έχει τονισθή η αντιστοιχία των μορφών της τελετής του Επιταφίου προς τις μορφές της λατρείας του Άδωνι). Τέλος σημειώνουμε τη μερική σύμπτωση — σε ορισμένους τόπους, όπου, πριν επικρατήσει ο χριστιανισμός, ήταν πλατειά ριζωμένη η φρυγική λατρεία του Άττι — οι εορτές του Πάσχα να τελούνται από παράδοση τις ίδιες ημέρες όπου άλλοτε εορτάζονται αντίστοιχες εορτές της λατρείας του Άττι. Έτσι, λοιπόν, βλέπουμε ότι ο “μύθος” του χριστιανικού “Θείου Δράματος” παρουσιάζεται πιο πλατύς απ’ όσο μας τον παραδίδουν οι ευαγγελικές διηγήσεις.
Ο χριστιανικός μύθος και η σχέση του με τη λατρευτική πράξη
Πώς όμως απαρτίσθηκε ο όλος αυτός χριστιανικός “μύθος” και ποια είναι η σχέση του με τη λατρευτική πράξη;
Σύμφωνα με τη θρησκειολογική αρχή του Μyth and Rite, το κάθε χωριστό θέμα (“μοτίβο”) του “μύθου” του χριστιανικού θείου δράματος, καθώς και η όλη σύνθεση, του “μύθου” τούτου, είναι υποκατάστατα αντίστοιχων τελετουργικών μορφών που σημαίνει ότι με βάση τα θέματα εκείνα και τη σύνθεσή των μπορούμε ν’ αποκαταστήσουμε τις τελετουργικές πρωταρχικές -παράγωγες- μορφές, να βρούμε την αντίστοιχη προς τα θέματα λατρευτική πράξη. Αν, κάτω από τα θέματα εκείνα, δε βρούμε την τελετουργική πράξη, το χριστιανικό “θείο δράμα” στην κυριολεξία του, τούτο πρέπει τότε να σημαίνει ότι τα θέματα εκείνα του χριστιανικού θείου δράματος δεν αποτελούν άμεσα τεκμήρια για τη γνώση του????αποτελούν μοτίβα “φιλολογικά”, θέλω να ειπώ κατάλοιπα ενός αρχαιότερου “Θείου Δράματος”. Και το πρόβλημα τοποθετείται πια ως εξής: Πώς τα μοτίβα αυτά “εγκλιματίσθηκαν” στο σώμα του χριστιανικού “Θείου Δράματος”.
Θα φέρω ένα παράδειγμα από τα “μοτίβα” του χριστιανικού “εποχικού” Θείου Δράματος, που σχετίζεται δηλαδή με τις εορτές του Πάσχα (προβλ. ανωτ.). Το Πάσχα είναι η παλαιότερη από τις ετήσιες εορτές της εκκλησίας, χρονικά η πρώτη μετά την ολόπρωτη και βασική χριστιανική εορτή, την Κυριακή. Πρόκειται για το θέμα της “Τεθλιμμένης Μητρός”, όπως μας παραδίδεται αμεσότερα από το λαϊκό “Θρήνο της Παναγίας”, που σχετίζεται με την τελετή του Επιταφίου, και όπως έμμεσα τον ανιχνεύουμε στη γραπτή εκκλησιαστική παράδοση. Το θέμα τούτο δεν περιλαμβάνεται στον ευαγγελικό “μύθο”. Το πρόβλημα λοιπόν είναι να βρεθεί πότε και πώς το θέμα τούτο -το θέμα της “Τεθλιμμένης Μητρός” και γενικότερα ο θρήνος του εποχικού δράματος, που έχει επιζήσει ως στις ημέρες μας — πώς το θέμα τούτο μπήκε στο χριστιανικό “εποχικό” Θείο Δράμα (ο κ. Λεκατσάς σ. 328 παραλληλίζει την αναφώνηση — επωδό “Απώλετο καλός Άδωνις” του θρήνου από την τελετουργία της κηδείας του Άδωνι, ομοίως το “Άχου Λεβέντη μου” του θρήνου από την τελετουργία του λαϊκού εποχικού δράματος και το “Πού έδυ σου το κάλλος” στίχο από τα εγκώμια της Μεγάλης Παρασκευής).
Πρώτα πρώτα θα ταίριαζε να δεχθούμε, σύμφωνα με τη θρησκειολογική αρχή του Myth and Rite ότι το θέμα του θρήνου πρωτομπήκε στη χριστιανική λατρεία σαν λατρευτική πράξη. Ωστόσο, όσο τουλάχιστον γνωρίζω, στο χριστιανικό “εποχικό” Θείο Δράμα της επίσημης λατρευτικής παράδοσης της εκκλησίας δεν φαίνεται να υπήρχε πολύ παλαιότερα και τελετουργικός θρήνος, όπως τον προϋποθέτει η παρουσία της ψαλμωδίας των Εγκωμίων κατά τη βραδινή ακολουθία της Μ. Παρασκευής (ουσιαστικά ακολουθία του όρθρου του Μ. Σαββάτου). Βασικό τελετουργικό της ακολουθίας της Μ. Παρασκευής στοιχείο, στα πρώτα στάδια της διαμορφώσεώς της, ήσαν τα βιβλικά αναγνώσματα με τις αφηγήσεις των επεισοδίων του Πάθους του Χριστού από τα κείμενα της Κ. Διαθήκης και των μεσσιανικών περικοπών από τα κείμενα της Π. Διαθήκης.
Οι απλές συγκινήσεις –ψυχολογικές αντιδράσεις– που ήταν επόμενο να προκληθούν από τις συγκινητικές εκείνες διηγήσεις, και πραγματικά μαρτυρούνται τέτοιες συγκινήσεις, νομίζω πως δεν μπορούν να θεωρηθούν ότι συνιστούν μορφή τελετουργική. Δεν γνωρίζουμε βέβαια πώς εορταζόταν στα πρωτοχριστιανικά χρόνια το χριστιανικό “εποχικό” Θείο Δράμα (το Πάσχα με τα δύο σκέλη του: το θάνατο και την ανάσταση του Χριστού). Αλλά γενικά για το χριστιανικό “Θείο Δράμα” γνωρίζουμε ότι ήταν αυστηρά ιερουργικό, μυστηριακό????ο “μύθος” του αποτελούσε κατά πρώτιστο και κύριο λόγο το θρησκευτικό περιεχόμενο της τελετουργίας της Θείας Ευχαριστίας. Όσο για το τελετουργικό εκείνο σύνολο, που σήμερα διαδραματίζεται στις εκκλησίες μας τη Μ. Παρασκευή σαν τελετή του Επιταφίου, μπορούμε να ειπούμε ότι είναι αρκετά όψιμο. Κι ακόμη μπορούμε να ειπούμε ότι, αν και η τελετή του Επιταφίου δεν είναι ανεπηρέαστη από τις επιβιώσεις του προχριστιανικού Θείου Δράματος, ωστόσο στην ιστορία της λατρείας της Εκκλησίας η ιδιόμορφα λαϊκότροπη τούτη τελετή συνιστά τελετουργικό σύνολο, που βασικά διαμορφώθηκε από τα μέσα, από τη λατρεία της Εκκλησίας.
ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 4:4
Εις δε τον εργαζομενον ο μισθος δεν λογιζεται ως χαρις, αλλ’ ως χρεος·
Η ορθή τήρηση των νηστειών (ΗΣΑΪΑΣ 58)
Η ορθή τήρηση των νηστειών
1 Ο Κύριος λέει: «Φώναξε δυνατά, μη συγκρατιέσαι! Βγάλε φωνή σαν σάλπιγγα και πες στο λαό μου τις ανομίες τους, πες στους απογόνους του Ιακώβ τις αμαρτίες τους. 2Με αναζητούν κάθε μέρα, λένε πως χαίρονται τις εντολές μου να γνωρίζουν, ωσάν λαός που έπραξε το δίκιο και που δεν εγκατέλειψε το νόμο του Θεού του. Απαιτούν από μένα δίκαιη κρίση, θέλουν να με πλησιάσουν. 3Λένε όμως, “για ποιο λόγο να κάνουμε νηστεία, αφού εσύ δεν το βλέπεις; Και γιατί να ταλαιπωρούμαστε, αφού εσύ σ’ αυτό δε δίνεις προσοχή;”»
4Κι ο Κύριος απαντάει: «Εσείς τη μέρα που νηστεύετε παλεύετε για τα συμφέροντά σας, και βασανίζετε όλους αυτούς που σας δουλεύουν. Νηστεύετε και ταυτόχρονα μαλώνετε και φιλονικείτε, χτυπάτε ο ένας τον άλλο με γροθιές. Μ’ αυτό τον τρόπο που νηστεύετε, δεν πρόκειται να εισακουστεί η προσευχή σας. 5Η νηστεία, όπως εγώ τη θέλω, δεν είναι να κακουχείστε για μια μέρα, και το κεφάλι κάτω να το σκύβετε, καθώς το βούρλο, με ρούχα πένθιμα να κάθεστε στη στάχτη. Νηστεία το λέτε εσείς αυτό, μέρα αρεστή σ’ εμένα, τον Κύριο; 6Η νηστεία που θέλω εγώ είν’ ετούτη: Να σπάτε των αδικημένων τα δεσμά, να λύνετε τα φορτία που τους βαραίνουν, τους καταπιεσμένους ν’ απελευθερώνετε και να συντρίβετε κάθε ζυγό. 7Νηστεία είναι με τον πεινασμένο το ψωμί σας να μοιράζεστε, τον άστεγο να φέρνετε στο σπίτι, αν κάποιον βλέπετε γυμνόν με ρούχα να τον ντύνετε και τη βοήθεια στο συνάνθρωπό σας να μην την αρνιέστε. 8Τότε θα λάμψετε σαν της αυγής το φως και οι πληγές σας πολύ γρήγορα θα γιατρευτούν· η δικαιοσύνη μπροστά σας θα βαδίζει και θα ’χετε τη δόξα μου για οπισθοφυλακή. 9Θα με φωνάζετε κι εγώ θα σας αποκρίνομαι· βοήθεια θα γυρεύετε και θα σας απαντώ, “εδώ είμ’ εγώ”.
»Πάψτε τους συνανθρώπους σας να τους καταπιέζετε, να φοβερίζετε με απειλητικές χειρονομίες, λόγια να λέτε για τους άλλους πονηρά. 10Μοιράστε με τον πεινασμένο το ψωμί σας και δώστε ανακούφιση στον καταπιεσμένο. Τότε μες στο σκοτάδι θα λάμψει το φως σας, και το σκοτάδι σας θα γίνει σαν του μεσημεριού το φως. 11Τότε εγώ, ο Κύριος, πάντοτε θα σας οδηγώ και την ψυχή σας θα χορταίνω στην άνυδρη τη γη. Θα δυναμώνω τα οστά σας· και θα ’σαστε σαν περιβόλι ποτιστικό, ωσάν νεροπηγή αστείρευτη. 12Θα γίνετε ονομαστοί, ως ο λαός που τα χαλάσματα οικοδόμησε και που τους δρόμους τούς ξανάφτιαξε για να κατοικηθούν οι πόλεις».
Copyrighted by the Hellenic Bible Society, 1997, 2003.
qrhskeutika 